"Przestępstwo a prawo wykonywania zawodu" - FW 26

ALINA IBATULINA

ŁUKASZ ŚWIDERSKI

PRZESTĘPSTWO A PRAWO WYKONYWANIA ZAWODU

Prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo karnoskarbowe powoduje obligatoryjnie utratę prawa wykonywania zawodu farmaceuty

Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 10 grudnia 2010 r. o zawodzie farmaceuty farmaceuta traci prawo wykonywania zawodu farmaceuty w przypadku prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo karnoskarbowe. Powyższy przepis oznacza, że prawomocne skazanie za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo karnoskarbowe powoduje obligatoryjnie utratę prawa wykonywania zawodu farmaceuty. Utrata prawa wykonywania zawodu następuje z mocy prawa, a powyższa okoliczność zostaje tylko potwierdzona przez okręgową radę aptekarską albo Naczelną Radę Aptekarską w formie uchwały.

W celu szerszego omówienia przedmiotowego przepisu należy wyjaśnić, czym jest przestępstwo i jakie są różnice pomiędzy nim a wykroczeniem. W dalszej części artykułu zostanie także poruszona kwestia umyślnego bądź nieumyślnego charakteru przestępstwa, kiedy przestępstwo jest ścigane z oskarżenia publicznego oraz czym jest przestępstwo skarbowe. Należy w tym miejscu wskazać, że odpowiedzialność karna może wynikać nie tylko z kodeksu karnego lub kodeksu karnego skarbowego, ale także z innych ustaw, między innymi kodeksu spółek handlowych lub ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

Prawomocne skazanie

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że przez pojęcie prawomocnego skazania należy rozumieć orzeczenie skazujące sądu pierwszej instancji, od którego nie został wniesiony środek oskarżenia, albo orzeczenie sądu odwoławczego wydane w wyniku rozpoznania środka odwoławczego, z którego wynika skazanie za określone przestępstwo.

Przestępstwo

Przestępstwo jest to czyn zabroniony, zachowanie o znamionach określonych w ustawie karnej, bezprawny, zabroniony przez ustawę pod groźbą kary, zawiniony przez sprawcę i społecznie szkodliwy w stopniu większym od znikomego. Przestępstwo może mieć charakter występku lub zbrodni. W przypadku występku sprawcy grozi grzywna powyżej 30 stawek dziennych albo powyżej 5000 zł, kara ograniczenia wolności przekraczająca miesiąc albo kara pozbawienia wolności przekraczająca miesiąc. Przykładem takiego przestępstwa może być czyn z art. 178a kodeksu karnego, dotyczący prowadzeniu pojazdu mechanicznego (do katalogu takich pojazdów zalicza się samochody osobowe, motocykle, skutery, pojazdy szynowe, helikoptery, samoloty oraz motorówki) w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego. Należy wskazać, że rower oraz hulajnoga nie są zaliczane do pojazdów mechanicznych. Powyższe oznacza, że farmaceuta, który dokona takiego czynu, nie utraci uprawnienia do wykonywania zawodu, gdyż czyn taki nie stanowi przestępstwa.

Innym przykładem występku najczęściej popełnianego jest czyn z art. 62 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, zgodnie z którym ten, kto wbrew przepisom ustawy posiada środki odurzające lub substancje psychotropowe, podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech. Jakiekolwiek posiadanie narkotyków jest bezwzględnie karalne, co także zostało potwierdzone uchwałą Sądu Najwyższego: „posiadaniem środka odurzającego lub substancji psychotropowej w rozumieniu art. 62 ustawy z dnia 21 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii jest każde władanie takim środkiem lub substancją, a więc także związane z jego użyciem lub zamiarem użycia”.

Kolejnym występkiem, który grozi utratą prawa wykonywania zawodu farmaceuty, jest czyn z art. 209 kodeksu karnego, zgodnie z którym za uchylenie się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego określonego w orzeczeniu sądowym, w ugodzie zawartej przed sądem lub innym organem albo w innej umowę, pod warunkiem że łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych albo jeżeli opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. W tym miejscu należy podkreślić, że uchylanie się od obowiązku łożenia na utrzymanie osoby uprawnionej do alimentacji zachodzi wtedy, gdy zobowiązany, mając obiektywną możliwość wykonania tego obowiązku, nie dopełnia go ze złej woli. Występku tego może zatem dopuścić się tylko ten, kto mógłby wykonać ciążący na nim obowiązek, a tego nie czyni, mimo że ma taką możliwość (wyrok SN z dnia 24 listopada 2022 r., IV KK405/22).

Poniżej lista innych występków, za popełnienie których farmaceuta utraci prawo wykonywania zawodu:

1. Groźba karalna z art. 190 kodeksu karnego: kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub na szkodę osoby dla niej najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w osobie, do której została skierowana lub której dotyczy, uzasadnioną obawę, że będzie spełniona, podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech, przy czym do dokonania przestępstwa konieczne jest wzbudzenie w zagrożonym uzasadnionej obawy, że groźba będzie spełniona.
2. Kradzież z art. 278 1 kodeksu karnego: kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu. Warto dodać, że jeżeli wartość przedmiotu nie przekracza 500 zł, nie jest taki czyn traktowany jako przestępstwo, a więc w tym przypadku farmaceuta nie straci prawa wykonywania zawodu.
3. Fałszerstwo materialne faktur z art. 270 1 kodeksu karnego: kto, w celu użycia za autentyczną podrabia lub przerabia fakturę w zakresie okoliczności faktycznych mogących mieć znaczenie dla określenia wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu albo zwrotu innej należności o charakterze podatkowym lub takiej faktury jako autentycznej używa, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat ośmiu. Jeżeli sprawca popełnił błąd, nie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności.
4. Oszustwo z art. 286 1 kodeksu karnego: kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat ośmiu. Możemy mówić o popełnieniu ww. przestępstwa tylko wtedy, gdy:

• sprawca wprowadził pokrzywdzonego w błąd, wyzyskał jego błąd lub wyzyskał jego niezdolność do należytego pojmowania przedsiębranego działania; przez wprowadzenie w błąd należy rozumieć podstępny zabieg, prowadzący do wywołania u pokrzywdzonego mylnego wyobrażenia o rzeczywistości, na przykład pracownik apteki wprowadził w błąd Narodowy Fundusz Zdrowia co do istnienia podstaw do wypłaty refundacji za leki, posługując się dokumentami w postaci recept poświadczającymi nieprawdę, czego skutkiem było niekorzystne rozporządzenie przez NFZ mieniem w kwotach stanowiących równowartość refundacji leków;
• sprawca wyzyskał błąd pokrzywdzonego – wykorzystanie tego, że pokrzywdzony już jest w błędnym przekonaniu co do określonych okoliczności, przykładowo: pokrzywdzony błędnie postrzega sprawcę jako osobę posiadającą określone kwalifikacje, na przykład farmaceutę, a sprawca nie posiada prawa wykonywania zawodu farmaceuty lub nie jest wpisany do rejestru farmaceutów, a mimo to świadczy usługi farmaceutyczne;
• sprawca wyzyskał niezdolność pokrzywdzonego do należytego pojmowania przedsiębranego działania – taka niezdolność może wynikać na przykład z upośledzenia umysłowego pokrzywdzonego, jego młodego wieku oraz nadużywania alkoholu lub innych środków odurzających.

Sprawcy zbrodni natomiast grozi kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata albo kara surowsza. Najczęściej popełnianą zbrodnią jest czyn z art. 148 § 1 kodeksu karnego, zgodnie z którym kto zabija człowieka, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat dziesięciu albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.

Wykroczenie

Wykroczenie jest czynem szkodliwym społecznie oraz zabronionym. Sprawcy wykroczenia może grozić kara aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 zł lub nagany. Najważniejszą różnicą pomiędzy wykroczeniem a przestępstwem jest mniejsza szkodliwość społeczna, co skutkuje mniejszym wymiarem kary. Popełnienie wykroczenia nie skutkuje utratą prawa wykonywania zawodu farmaceuty na podstawie omawianego przepisu.

Przestępstwa karnoskarbowe

Omawiając art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 10 grudnia 2010 r. o zawodzie farmaceuty, należy także wspomnieć o przestępstwach oraz wykroczeniach karnoskarbowych. Są to czyny godzące w interes finansowy Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej. Podstawową różnicą pomiędzy wykroczeniem skarbowym a przestępstwem jest rodzaj kary. Przy wykroczeniu skarbowym występuje grzywna, w przypadku przestępstwa skarbowego zaś mamy do czynienia z grzywną w stawkach dziennych, karą ograniczenia wolności oraz karą pozbawienia wolności. Osoba skazana za popełnienie wykroczenia skarbowego zachowuje status osoby niekaranej oraz nie traci prawa wykonywania zawodu farmaceuty. Poniżej zostanie przedstawiona lista najczęściej popełnianych przestępstw skarbowych:

1. Uchylenie się od opodatkowania z art. 54 1 kodeksu karnego skarbowego: podatnik, który uchylając się od opodatkowania, nie ujawnia właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania lub nie składa deklaracji, przez co naraża podatek na uszczuplenie, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie. Przepis ten dotyczy sytuacji, gdy sprawca nie dokonuje zgłoszenia przedmiotu opodatkowania. Może to nastąpić poprzez niezgłoszenie obowiązku podatkowego, niezłożenie zeznania. Najczęściej takie przestępstwo będzie polegało na nieujawnieniu dochodu.
2. Wystawienie nierzetelnej faktury z art. 62 § 2 kodeksu karnego skarbowego: kto fakturę lub rachunek wystawia w sposób nierzetelny albo takim dokumentem się posługuje, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od roku, albo obu tym karom łącznie. Przepis ten dotyczy faktury, która nie dokumentuje rzeczywistego zdarzenia gospodarczego lub rzeczywistej transakcji, tzw. pusta faktura. Przez posłużenie się nierzetelną fakturą lub rachunkiem rozumie się każde wykorzystanie takiego dokumentu w obrocie prawnym dla celów podatkowych, na przykład zaliczenie wydatków do kosztów uzyskania przychodów.
3. Bezpodstawny zwrot podatku z art. 76 2  kodeksu karnego skarbowego: kto przez podanie danych niezgodnych ze stanem rzeczywistym lub zatajenie rzeczywistego stanu rzeczy wprowadza w błąd właściwy organ, narażając na nienależny zwrot podatkowej należności publicznoprawnej, w szczególności podatku naliczonego w rozumieniu przepisów o podatku od towarów i usług, podatku akcyzowym, zwrot nadpłaty lub jej zaliczenie na poczet zaległości podatkowej lub bieżących albo przyszłych zobowiązań podatkowych, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie. Sprawcy wystarczy tylko narazić organ na bezpodstawną wypłatę należności publicznoprawnej. Należy wskazać, że nie wymaga się szczególnie podstępnego działania sprawcy, a więc samo podanie w deklaracji danych niezgodnych ze stanem faktycznym lub nieujawnienie istotnych okoliczności jest zachowaniem wystarczającym.
4. Paserstwo akcyzowe z art. 65 § 2 kodeksu karnego skarbowego: kto nabywa, przechowuje, przewozi, przesyła lub przenosi wyroby akcyzowe stanowiące przedmiot czynu zabronionego określonego w art. 63-64 (bezprawny przywóz towaru akcyzowego oraz sprzedaż wyrobów akcyzowych bez oznaczenia ich znakami akcyzy) , art. 69 § 1 lub 3 (podjęcie czynności bezpośrednio z produkcją, importem lub obrotem wyrobami akcyzowymi bez przeprowadzenia urzędowego sprawdzenia), art. 69a (dokonywanie czynności poza składem podatkowym), art. 73 (zmiana oznaczenia wyrobu akcyzowego) lub art. 73a (niewłaściwe użycie wyrobu akcyzowego), lub pomaga w ich zbyciu, albo te wyroby akcyzowe przyjmuje lub pomaga w ich ukryciu, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych albo karze pozbawienia wolności, albo obu tym karom łącznie.

Prawomocne skazanie między innymi za wyżej opisane przestępstwa karnoskarbowe skutkuje utratą prawa wykonywania zawodu farmaceuty z mocy prawa.

Umyślność i nieumyślność przestępstw

Przechodząc dalej, wskazać należy, że czyn zabroniony popełniony jest umyślnie wtedy, gdy sprawca ma zamiar jego popełnienia. To znaczy, że chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. Można wyróżnić dwa rodzaje tego zamiaru: zamiar bezpośredni oraz zamiar ewentualny. Z zamiarem bezpośrednim będziemy mieli do czynienia w sytuacji, gdy sprawca chce popełnić czyn zabroniony. Powyższe także znajduje potwierdzenie w jednym z orzeczeń Sądu Najwyższego, w którym sąd wskazał: „Przy zamiarze bezpośrednim niezbędna jest świadomość sprawcy co do celu i środków do tego prowadzących, czyli znamion czynu zabronionego oraz wola ich realizacji” (postanowienie SN z 20 kwietnia 2017 r., II KK 104/17). Przykładem takiego przestępstwa może być czyn z art. 286 kodeksu karnego, o którym wspomniano wcześniej, oraz czyn z art. 278 kodeksu karnego, mówiący o przywłaszczeniu cudzej rzeczy. Zamiar ewentualny dotyczy sytuacji, gdy sprawca ma świadomość możliwości popełnienia czyni zabronionego. Zamiar ten oznacza godzenie się, akceptację możliwości, że zachowanie sprawcy może zrealizować znamiona czynu zabronionego (wyrok SA we Wrocławiu z 11 września 2013 r., II AKa 278/13). Przykład takiego przestępstwa stanowi czyn z art. 178a kodeksu karnego oraz czyn z art. 148 §  1 kodeksu karnego. Z kolei czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na sutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć.

Zdecydowana większość przestępstw może być popełniona tylko i wyłącznie umyślnie, tj. tylko za ich umyślne popełnienie można być ściganym karnie. Aby ponosić odpowiedzialność za przestępstwo popełnione nieumyślnie, musi to być wyraźnie wskazane w ustawie karnej (na przykład kodeksie karnym). Jeżeli ustawa przewidująca odpowiedzialność karną za dany czyn nie wskazuje wprost, że dane przestępstwo może być popełnione w sposób nieumyślny, oznacza to, że odpowiedzialność karna przewidziana jest tylko za jego umyślne popełnienie. Jako przykłady przestępstw, które mogą być popełnione nieumyślnie, można wskazać:

1. Podanie fałszywych danych, czyli przestępstwo z art. 587 kodeksu spółek handlowych – zgodnie z tym przepisem, kto przy wykonywaniu obowiązków wymienionych w tytule III i IV kodeksu spółek handlowych (na przykład członkowie zarządu, likwidatorzy, pracownicy spółki) nieumyślnie ogłasza dane nieprawdziwe albo przedstawia je organom spółki, władzom państwowym lub osobie powołanej do rewizji (na przykład poprzez niedbałe podanie nieprawdziwych danych przez likwidatorów w bilansie otwarcia likwidacji przedstawionym zgromadzeniu wspólników do zatwierdzenia, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
2. Niegospodarność/nadużycie zaufania w obrocie gospodarczym (art. 296 kodeksu karnego). Przestępstwo nazywane popularnie przestępstwem „niegospodarności”. Zgodnie z art. 296 § 4 kodeksu karnego, kto, będąc obowiązany na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej (na przykład członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością), przez nieumyślne nadużycie udzielonych mu uprawnień lub nieumyślne niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku wyrządza jej znaczną szkodę majątkową (powyżej 200 000 zł), podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech. Jako przykład tego przestępstwa można wskazać członka zarządu spółki kapitałowej, który:

• nie ma świadomości faktu nadużywania uprawnień lub niewykonywania obowiązków (na przykład nie wie, że w zakresie obowiązków każdego członka zarządu leży monitorowanie sytuacji finansowej spółki) i w konsekwencji wyrządza szkodę poprzez zawarcie kolejnej umowy, której spółka nie zrealizuje;
• nie chcąc przekroczyć uprawnień i obowiązków, przeczuwa, że powinien skonsultować z działem prawnym, czy dana decyzja nie wymaga dodatkowych zgód korporacyjnych (na przykład rady nadzorczej), ale przeczucie to ignoruje i w konsekwencji wyrządza spółce szkodę (zawiera niekorzystną umowę).

3. Nieumyślne spowodowanie śmierci. Zgodnie z art. 155 kodeksu karnego, kto nieumyślnie powoduje śmierć człowieka, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu. Jako przykłady można wskazać:

• bójkę/pobicie/szarpaninę, której efektem jest śmierć jej uczestnika (osoba popchnięta uderza głową o twarde podłoże);
• wypadek drogowy spowodowany nadmierną prędkością sprawcy, w wyniku którego ginie człowiek;
• błędne wydanie produktów leczniczych przez farmaceutę skutkujące śmiercią pacjenta;
• niewłaściwe zabezpieczenie wykopu w drodze, w który wpada dziecko i w wyniku upadku ponosi śmierć.

Przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego i prywatnego

Przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego to są takie przestępstwa, których ściganie odbywa się przy użyciu organów policyjno-prokuratorskich. Powziąwszy informacje, organ policyjno-prokuratorski zobowiązany jest do wszczęcia postępowania. Drugą kategorią przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego są przestępstwa ścigane na wniosek. W tym przypadku niezbędne jest złożenie wniosku dla wszczęcia postępowania. Trzecim trybem jest tryb prywatnoskargowym. Akt oskarżenia kieruje pokrzywdzony, a organy ścigania mają możliwość przystąpienia do takiego postępowania. Do czynów ściganych z oskarżenia prywatnego należy zaliczyć między innymi:

1. Czyn z art. 212 kodeksu karnego, czyli przestępstwo zniesławienia.
2. Czyn z art. 216 kodeksu karnego, czyli przestępstwo znieważenia innej osoby.
3. Czyn z art. 217 kodeksu karnego, czyli przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej innej osoby.

Podkreślić jednak należy, że większość czynów objętych sankcją karną jest ścigana z oskarżenia publicznego, co oznacza, że postępowanie karne jest wszczynane przez organy ścigania.

Podsumowując, wskazać należy, że skazanie za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo karnoskarbowe powoduje utratę prawa wykonywania zawodu farmaceuty. Utrata tego prawa następuje „automatycznie”. W przypadku zajścia ww. okoliczności, o których sąd wydający wyrok w sprawie powiadamia właściwą okręgową izbę aptekarską z urzędu (na podstawie art. 21 § 1 pkt 2) kodeksu postępowania karnego), właściwa okręgowa rada aptekarska albo Naczelna Rada Aptekarska potwierdza utratę prawa wykonywania zawodu farmaceuty. Jest to jedynie potwierdzenie faktu utraty prawa, które następuje z momentem prawomocnego skazania.

ŁUKASZ ŚWIDERSKI

Radca prawny Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej

ALINA IBATULINA

Prawnik z „Świderski i Świderski Radcowie Prawni” Spółka partnerska

Link do numeru: https://www.woia.pl/../dat/farmacja/21/